والّا ممكن فىالذهن و الخارج ، كليّت او چگونه تصور مىشود ؟ - و كلى اعم از جنس است و جنس اعم از كلى - پس چه چاره بايد گزيد ؟ - و چه فرق است ميان جنس و ماده - و تصديق بسيط است يا مركب ؟ و متعلق تصديق چيست ؟ و جعل مركب است يا بسيط ؟ و هيچ صرف فكر نمىكنيد در اين امر كلى مهم لازم بر هر عاقلى كه آيا سبب فقر و فاقه و بيچارگى و پريشان حالى مسلمانان چيست و اين حادثه عظمى و بليّه كبرى را علاجى هست يا نه ؟ و آيا مبدأ اوّل و حق مطلق از براى اصلاح آنان سببى و مقتضئى و موجبى قرارداده است يا نه ؟ و آيا نفس اصلاح اين امّت ممكن است يا محال و اگر ممكن است آيا وقوع مىتواند پذيرفت و يا ممتنع بالغير است ؟ و اگر ممكن‌الوقوع است آيا اسباب و شرائط و معدّات آن چه باشد و علّت مادّيه و صوريّه آن كدام است ؟ - و موجد آن چه و جزء اخير علت تامه آن را چه نام است ؟ . و هيچ شكى و ريبى نيست كه اگر كسى صرف عمر خود را در اين مسئله جليله نكند و اين حادثه محزنه را محطّ فكر خود قرار ندهد ، عمر خويش را ضايع و تباه ساخته است و نشايد آن را حكيم يعنى عارف به احوال اعيان موجودات ناميد : ولوكان هذاالعين تبكى صبابة على غير ليلى فهودمع مضيّع [ 1 ] دوباره ندا درداده مىگويم : اى علماى هندوستان ! اى ينابيع انظار دقيقه ! و اى معادن آراء سديده و اى منابع افكار عميقه و اى اصحاب تأليف و تصانيف كثيره ! و اى ارباب رسائل و تعليقات انيقه ! ، آيا طينت طاهره و فطرت مقدسه الهيه شما واقعاً بر اين راضى و خشنود مىشود كه اذهان وقادّه خود را در اين مباحث صرف نمائيد كه آيا در وقت تصور ، تصديق اتحاد مختلفين لازم مىآيد يا نه ؟ و اگر زيد بگويد آنچه فردا بگويم ، كذب خواهد بود و چون فردا شود ، بگويد آنچه ديروز گفتم كذب است ! ، آيا كذب آن مستلزم صدق و صدقش مستلزم كذب خواهد بود يا نه ؟ ! چون ممتنع در خارج ممتنع است در ذهن ، پس حكم به امتناع ممتنعات چگونه خواهد بود ؟ و هرگز يك بار هم بر اسلاك تلغرافيه‌اى كه ممتد است به‌جميع ارجاء هندوستان نظر نكنيد و از اسباب آن سؤال ننمائيد ؟ و كهربا را كه منشاء اعمال عجيبه و افعال غريبه

--> [ 1 ] . و اگر اين چشم گريان باشد به‌سبب عشق بر غير ليلى ، پس آن اشك ضايع و برباد است !